Kur'an'da emzirme: Bakara 233 ve annenin hakkı

Doğum yaklaştıkça aklına emzirme de gelmeye başlar: "Yapabilecek miyim, yeterli olacak mı, ne kadar sürmeli?" Bu soruların tıbbi tarafını hekimin ve ebenle konuşacaksın. Bu yazı başka bir şeye bakıyor: Kur'an emzirmeyi nasıl anlatıyor, anneye ne vaat ediyor, babaya hangi sorumluluğu yüklüyor?

Bakara 233: İki yıl, bir ölçü

Kur'an'da emzirmeyle ilgili en ayrıntılı ayet şudur (meâlen): "Anneler çocuklarını, emzirmeyi tamamlamak isteyenler için tam iki yıl emzirirler ... Hiçbir anne çocuğu yüzünden, hiçbir baba da çocuğu yüzünden zarara uğratılmasın ..." (Bakara Suresi, 233. ayet)

Bu ayette üç şey dikkat çeker. Birincisi, iki yıl "emzirmeyi tamamlamak isteyenler için" bir ölçüdür; yani bir zorunluluk değil, tam emzirmenin üst sınırıdır. İkincisi, ayet babaya da seslenir: Aynı ayetin devamında annenin yiyecek ve giyeceğinin, örfe uygun biçimde babaya ait olduğu bildirilir. Üçüncüsü, ne annenin ne babanın çocuk yüzünden zarara uğratılmaması istenir. Emzirme, anneyi tüketen bir yük olarak değil; ailenin birlikte taşıdığı bir sorumluluk olarak çizilir.

Diyanet'in tefsirine göre bu ayet, doğuran annenin kendi çocuğunu emzirmesini teşvik eder; annenin meşru bir mazereti varsa babanın sütanne tutması öngörülür. Yani Kur'an, emziremeyen anneyi kınamaz; ona çıkış yolu gösterir.

Bugün Dünya Sağlık Örgütü'nün de emzirmenin iki yaşa kadar sürdürülmesini önerdiğini sadece bir not olarak ekleyelim; emzirme planını bebeğinin ve senin durumuna göre hekiminle birlikte yapacaksın.

Lokmân 14 ve Ahkâf 15: Emeğin görülmesi

Kur'an, emzirmeyi anlatırken hep annenin emeğini öne çıkarır (meâlen): "Biz insana, anne babasına iyi davranmasını emrettik. Annesi onu, güçsüzlük üstüne güçsüzlükle karnında taşımıştır. Sütten kesilmesi de iki yıl içinde olur. 'Bana ve anne babana şükret; dönüş ancak banadır' dedik." (Lokmân Suresi, 14. ayet)

Bir başka ayette (meâlen): "Biz insana, anne babasına iyilik etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle karnında taşıdı ve zahmetle doğurdu. Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz ay sürer ..." (Ahkâf Suresi, 15. ayet)

Dikkat et: Allah, anneye şükretmeyi kendisine şükretmenin hemen yanına koyuyor. Gece uykusuz emzirdiğin her saat, kimse görmese bile görülüyor. Hamileliğin ağırlığı, doğumun zahmeti ve emzirme, Kur'an'da tek bir cümlede, aynı nefeste anılıyor. Bu, emeğinin ilahi bir kayıt altında olduğu anlamına gelir.

Emzirmenin dinî değeri

Emzirme bir ibadet midir? Fıkıh kitapları emzirmeyi annenin dinî bir görevi sayar; ancak mazereti varsa anne zorlanmaz ve çocuğun beslenmesi babanın sorumluluğuna geçer. Görüşlerde mezheplere göre ayrıntı farkları vardır; tereddüt edersen bir hocaya danış.

Niyetle yapılan her meşru iş ibadete dönüşebilir. Emzirirken "Rabbim, bu emaneti senin rızan için besliyorum" diye niyet ettiğinde, o dakikalar senin için zikir olur. Resûlullah'ın bir benzetmesi bu bağın değerini anlatır (meâlen): Bulduğu çocuğunu bağrına basıp emziren bir anneyi göstererek "Bu kadın çocuğunu ateşe atar mı dersiniz?" diye sordu. "Hayır" dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Allah kullarına, bu annenin çocuğuna olan şefkatinden daha merhametlidir." (Buhârî, Edeb; Müslim, Tevbe) Emziren anne, Resûlullah'ın dilinde Allah'ın rahmetini anlatmak için seçilen örnektir.

Kur'an'da Hz. Musa'nın annesine de ilk ilham edilen şey emzirmektir (meâlen): "Musa'nın annesine, 'Onu emzir; başına bir şey gelmesinden korktuğunda onu nehre bırak. Korkma, üzülme! Biz onu sana geri vereceğiz ...' diye ilham ettik." (Kasas Suresi, 7. ayet)

Emzirirken şöyle dua edebilirsin: "Allah'ım! Sütümü bereketli, kucağımı şefkatli, sabrımı geniş kıl. Uykusuz gecelerimi bana ibadet sevabıyla yaz."

Babanın yükümlülüğü: Anneye bakmak

Bakara 233 babaya açık bir görev verir: Emziren annenin geçimini, örfe uygun biçimde sağlamak. Fıkıhta buna nafaka denir ve bu, babanın bir lütfu değil, borcudur. Resûlullah bunu bir de sevap tarafıyla anlatır (meâlen): "Bir Müslüman, sevabını Allah'tan umarak ailesinin geçimi için harcama yaptığında bu onun için sadaka olur." (Buhârî, Nafakât; Müslim, Zekât)

Yani emzirme döneminde eşinin sana iyi bakması, seni dinlendirmesi, gece yükü paylaşması yalnızca "iyi koca" olması değil; Kur'an'ın ona yüklediği bir sorumluluktur. Bunu ondan istemekten çekinme; bu senin hakkın.

Süt kardeşliğine kısa bir dokunuş

İslam'da emzirme, bir akrabalık bağı da doğurur. Kur'an, evlenilmesi haram olanları sayarken "sizi emziren süt anneleriniz ve süt kız kardeşleriniz"i de anar (Nisâ Suresi, 23. ayet). Resûlullah şöyle buyurmuştur (meâlen): "Nesep yoluyla haram olanlar, süt yoluyla da haram olur." (Buhârî, Şehâdât; Müslim, Radâ)

Bu yüzden başka bir bebeği emzirecek ya da bebeğine başka bir annenin sütünü verecek olursan, bunu kayıt altına almak önemlidir. Diyanet, süt bağının tarafların kimlik bilgileriyle yazılı olarak kaydedilmesini tavsiye eder. (Din İşleri Yüksek Kurulu, "Anne sütünün başka bebeklere verilmesinde dikkat edilecek hususlar") Süt emme miktarı ve süresi konusunda mezhepler arasında görüş farkı vardır; böyle bir durumda bir hocaya danış.

Emziremezsen?

Bazı anneler istese de emziremez; süt gelmez, bebek alamaz, anne hastadır, ilaç kullanır. Bu durumda kendini suçlama. Bakara 233 "hiçbir anne çocuğu yüzünden zarara uğratılmasın" diyor; bu, senin ruh sağlığını da kapsar. Allah hiç kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. (Bakara Suresi, 286. ayet) Bebeğini kucağına alıp beslediğin her an, hangi yolla olursa olsun, şefkatin ve niyetin ölçüsünde değerlidir.

Kısa özet

• Bakara 233: İki yıl, tam emzirmek isteyenler için bir ölçüdür; zorunluluk değildir.

• Kur'an emzirmeyi annenin emeği olarak anar ve anneye şükrü Allah'a şükrün yanına koyar.

• Emziren annenin geçimini sağlamak babanın Kur'an'daki görevidir.

• Süt emzirme akrabalık doğurur; başka bebek emzirilecekse kayıt tut.

• Emziremeyen anne kınanmaz; Allah kimseye gücünün üstünde yük yüklemez.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; dinî konularda güvendiğin bir hocaya, sağlık konularında hekimine danış.

Kaynaklar

• Kur'ân-ı Kerîm: Bakara Suresi 233 ve 286. ayetler; Lokmân Suresi 14. ayet; Ahkâf Suresi 15. ayet; Kasas Suresi 7. ayet; Nisâ Suresi 23. ayet (Diyanet İşleri Başkanlığı meâli esas alınmıştır)

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Tefsiri, Bakara Suresi 233. ayet tefsiri (kuran.diyanet.gov.tr)

• Buhârî, Edeb; Müslim, Tevbe (emziren anne ve Allah'ın rahmeti)

• Buhârî, Nafakât; Müslim, Zekât (aile için harcamanın sadaka olması)

• Buhârî, Şehâdât; Müslim, Radâ (süt yoluyla haramlık)

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu, "Anne sütünün başka bebeklere verilmesinde dikkat edilecek hususlar nelerdir?" (kurul.diyanet.gov.tr)

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Radâ'" ve "Süt Akrabalığı" maddeleri (islamansiklopedisi.org.tr)

• WHO, Infant and young child feeding (iki yaşa kadar emzirme önerisi; yalnızca atıf amaçlı)

• Canım Bebeğim manevi içerik arşivi, "Anne duası" (emzirme duası)